Γενική Πολιτειολογία & Συνταγματικό Δίκαιο, Θεμελιώδεις Έννοιες
Πολυξένη Ι. Παπαδάκη
Α΄ Έκδοση
Εκδότης: Μπένου & ΣΙΑ ΕΕ
Μορφή: Μαλακό εξώφυλλο
Αριθμός σελίδων: 288
Κωδικός ISBN: 978-960-359-194-8
Διαστάσεις: 17 x 24
Κωδ. Εύδοξος: 143550342
Το βιβλίο αυτό προορίζεται να χρησιμεύσει ως διδακτικό εγχειρίδιο στους νεο- εισερχόμενους φοιτητές και τις νεοεισερχόμενες φοιτήτριες του Τμήματος Δημόσιας Διοίκησης του Παντείου Πανεπιστημίου στο μάθημα Γενική Πολιτειολογία και Συνταγματικό Δίκαιο. Η συγγραφή του θεωρήθηκε απαραίτητη, ακολουθώντας την ύλη του μαθήματος, όπως αυτή προσδιορίζεται στο περίγραμμά του, ώστε οι φοιτητές και οι φοιτήτριες γνωρίσουν και να κατανοήσουν κατά πρώτον τις έννοιες που αναφέρονται στο κρατικό φαινόμενο, στην ιστορική του εξέλιξη, στη σύγχρονη λειτουργία και οργάνωσή του. Ακολουθούν τα εισαγωγικά μαθήματα του Συνταγματικού Δικαίου και αναλύονται οι βασικές αρχές της συνταγματικής οργάνωσης του Ελληνικού κράτους. Αυτές οι γνώσεις θα αποτελέσουν τη βάση των μαθημάτων του Συνταγματικού Δικαίου και της Γενικής Πολιτειολογίας των επόμενων εξαμήνων, ευελπιστώντας ότι σύντομα θα εκδοθεί ο δεύτερος τόμος του έργου αυτού, για να ολοκληρωθεί η θεωρία του οργανωτικού Συνταγματικού Δικαίου. Παράλληλα φιλοδοξεί να θεραπεύσει και να καλύψει την, κατά γενική διαπίστωση, ανεπάρκεια των γνώσεων των νέων σε θέματα πολιτειακής παιδείας, στο πρώτο έτος της ένταξής τους στο ακαδημαϊκό περιβάλλον της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Η πολιτειακή παιδεία και η δημοκρατική διαπαιδαγώγηση ως απαραίτητα στοιχεία που καθορίζουν την ιδιότητα του ενεργού πολίτη σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα, θα έπρεπε να προσεγγίζεται με ουσιαστικό περιεχόμενο ήδη από τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και όχι να διδάσκεται επιδερμικά, όπως κατά γενική ομολογία συμβαίνει. Έτσι εκπληρώνεται ο κύριος σκοπός της παιδείας, που κατά τον Αριστοτέλη είναι να προετοιμάζει ενάρετους, ενεργούς και συνειδητούς πολίτες.
Ειδικότερα, στο παρόν σύγγραμμα περιέχονται οι θεμελιώδεις έννοιες που αναλύονται στο μάθημα. Στο πρώτο μέρος του περιλαμβάνονται οι ενότητες σχετικά με την έννοια και τις διακρίσεις του δικαίου, το αντικείμενο της Γενικής Πολιτειολογίας και η διάκρισή της από τις άλλες συγγενείς νομικές και πολιτικές επιστήμες. Ακολουθεί η εξέταση του κρατικού φαινομένου, της καταγωγής του κράτους, η δικαιολόγηση του και αναλύονται οι σχετικές θεωρίες. Στη συνέχεια εξετάζεται η έννοια του πολιτεύματος, οι διακρίσεις των πολιτευμάτων και τα συστήματα οργάνωσης και άσκησης της κρατικής εξουσίας και αναλύονται η έννοια και οι διακρίσεις των οργάνων του κράτους. Στο δεύτερο μέρος, αφού προσδιοριστεί το αντικείμενο του Συνταγματικού Δικαίου, εξετάζονται η έννοια του Συντάγματος και της συντακτικής εξουσίας, καθώς και οι διακρίσεις τους γενικά. Ακολουθούν στο τρίτο μέρος τα επιμέρους τμήματα που αναφέρονται στο ελληνικό συνταγματικό σύστημα: Η συνταγματική και πολιτική ιστορία του νεότερου ελληνικού κράτους έως το Σύνταγμα του 1975 με τις αναθεωρήσεις του, συνοδευόμενη από μια σύντομη κριτική ανάλυση της πορείας του ελληνικού συνταγματισμού. Οι πηγές του Ελληνικού Συντάγματος και γενικότερα του ελληνικού Συνταγματικού Δικαίου. Το ισχύον πολίτευμα της Ελλάδας και οι οργανωτικές του βάσεις, με ειδικότερη αναφορά στα επιμέρους στοιχεία που τις χαρακτηρίζουν και τις συμπληρώνουν. Το εκλογικό σώμα ως ανώτατο όργανο του κράτους, η νομική του θέση και οι αρμοδιότητές του και αναλύονται τα εκλογικά συστήματα και οι εκλογικές συνταγματικές αρχές. Στο τέλος του έργου, παρατίθεται το κείμενο του Συντάγματος, όπως αυτό αναθεωρήθηκε το 2019, ώστε οι φοιτητές και οι φοιτήτριες να μπορούν να ανατρέχουν σε αυτό κατά τη μελέτη τους. Στο δεύτερο τόμο που θα ακολουθήσει θα περιλαμβάνεται η εξέταση των άλλων αμέσων οργάνων του Κράτους, ώστε να ολοκληρωθεί και το οργανωτικό μέρος του Συνταγματικού Δικαίου.
Ενόψει του σκοπού αυτού του συγγράμματος, δε θεωρήθηκε σκόπιμο να παρατεθεί ειδική βιβλιογραφία σε κάθε κεφάλαιο. Προτιμήθηκε να παρατεθεί επιλογή της κυριότερης και πιο ενδεικτικής ελληνικής και ξένης βιβλιογραφίας. Η παράθεσή της δε στο τέλος του έργου θα καταστήσει ευχερέστερη την αναζήτηση και τη χρήση της.
Από τη θέση αυτή θα ήθελα να εκφράσω τις θερμές ευχαριστίες μου στους ομότιμους καθηγητές κ.κ. Αθανάσιο Ράικο και Ηλία Νικολόπουλο για τη συνεργασία μας και τις πολύτιμες συζητήσεις που έχουμε κάνει σε όλα τα χρόνια που είχα την τιμή να διδάσκω τα μαθήματα της Γενικής Πολιτειολογίας και του Συνταγματικού Δικαίου στο Τμήμα Δημόσιας Διοίκησης του Παντείου Πανεπιστημίου. Ο ομότιμος καθηγητής κ. Ράικος, κάτοχος της τότε Έδρας «Γενικής Πολιτειολογίας και Συνταγματικού Δικαίου» και ιδρυτής του ομώνυμου Σπουδαστηρίου, ήταν πάντα πνευματικός και ακαδημαϊκός καθοδηγητής μας, θεωρώ ότι αυτό το βιβλίο δικαίως είναι αφιερωμένο σε αυτόν. Εκφράζω επίσης την ευγνωμοσύνη μου για τη συνεργασία την οποία ευτύχησα να έχω, παίρνοντας το "βάπτισμα του πυρός" στο παραπάνω γνωστικό πεδίο, σε όλα τα μέλη ΔΕΠ της έδρας αυτής, που με βοήθησαν στην επιστημονική και ακαδημαϊκή μου εξέλιξη και τώρα πια έχουν αφυπηρετήσει: Την κυρία Ελ. Μπέσιλα-Μακρίδη, τον κ. Ηλ. Νικολόπουλο, τον κ. Παν. Τσίρη, την κυρία Ευρ. Μπέσιλα-Βήκα, την κυρία Ισμ. Κριάρη και την κυρία Αιμ. Παπάζογλου. Με τον κύριο Νικολόπουλο, εξάλλου, συνδι δάσκουμε επί σειρά ετών τα μαθήματα της Γενικής Πολιτειολογίας και του Συνταγματικού Δικαίου, σε πνεύμα άριστης συνεννόησης - τον ευχαριστώ ιδιαίτερα.
Οφείλω επίσης να ευχαριστήσω τους φοιτητές και τις φοιτήτριές μου που με τις συζητήσεις μας, εντός και εκτός μαθημάτων, τις απορίες και τις σκέψεις τους με βοηθούν με το δικό τους τρόπο να κατανοώ περισσότερο τον τρόπο σκέψης τους, όπως αυτός διαφοροποιείται κάθε φορά ανάλογα με τις συνθήκες, να αναθεωρώ τον τρόπο διδασκαλίας μου δημιουργώντας μαζί τους παράλληλα μια πιο ειλικρινή και γόνιμη σχέση. Ελπίζω το σύγγραμμα αυτό να αποτελέσει ένα κίνητρο για αυτούς για τη βαθύτερη και πιο κριτική αντίληψη του φαινομένου του κράτους και της λειτουργίας του σήμερα.
Τέλος, το βιβλίο αυτό δεν θα μπορούσε να έχει γραφεί, αν δεν είχα στο πλευρό μου την οικογένειά μου που με στηρίζει, με ενθαρρύνει και μου συμπαραστέκεται, ηθικά και πνευματικά σε όλη την ακαδημαϊκή μου διαδρομή. Για τους λόγους αυτούς, καθώς και για την κατανόηση και την υπομονή τους, τους ευχαριστώ για μια ακόμα φορά.
Νέο Ψυχικό,
Πολυξένη Ι. Παπαδάκη
Περιεχόμενα
Πρόλογος 15
Α΄ ΜΕΡΟΣ ΓΕΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΕΙΟΛΟΓΙΑ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
Η ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
1.1 Η έννοια του δικαίου 21
1.1.1 Γραπτό και άγραφο ή εθιμικό δίκαιο 22
1.1.2 Δίκαιο-Ηθική-Εθιμοτυπία 24
1.2 Οι διακρίσεις του δικαίου 25
1.2.1 Η διάκριση του δικαίου σε Ιδιωτικό και Δημόσιο δίκαιο 25
1.2.2 Οι επιμέρους κλάδοι του Δημοσίου Δικαίου 26
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2
ΤΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΟΛΟΓΙΑΣ
2.1 Το αντικείμενο της Γενικής Πολιτειολογίας και η διάκρισή της από την Ειδική Πολιτειολογία 29
2.2 Η σχέση της Γενικής Πολιτειολογίας με την Πολιτική Επιστήμη 30
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3
ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ ΤΟΥ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
3.1 Ο λαός 31
3.1.1 Η έννοια του λαού 31
3.1.2 Η έννοια του έθνους 32
3.1.3 Η έννοια της ιθαγένειας στο Δημόσιο Δίκαιο 33
3.1.4 Συστήματα κτήσης της ιθαγένειας 34
3.1.4.1 Αρχική ιθαγένεια 34
3.1.4.2 Επίκτητη ιθαγένεια 35
3.1.5 Η νομική φύση της ιθαγένειας 36
3.1.6 Η κτήση και η απώλεια της ελληνικής ιθαγένειας 36
3.1.6.1 Η ρύθμιση του άρθρου 4§3 του Συντάγματος 36
3.1.6.2 Η απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας 38
3.1.6.3 Η απώλεια της ελληνικής ιθαγένειας 42
3.2 Το έδαφος 44
3.2.1 Η έννοια του εδάφους 44
3.2.2 Η νομική φύση και η σημασία του εδάφους 45
3.3 Η πρωτογενής εξουσία 46
3.4 Η θεωρία της νομικής προσωπικότητας του κράτους 48
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
Η ΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΡΓΗΣΗ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
4.1 Η γένεση του κράτους 49
4.2 Η κατάργηση του κράτους 50
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5
Η ΔΙΚΑΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
5.1 Οι κρατικές θεωρίες 54
5.1.1 Η θρησκευτικο-θεολογική θεωρία 55
5.1.2 Η θεωρία της δύναμης 56
5.1.3 Οι νομικές θεωρίες 57
5.2 Οι αναρχικές θεωρίες 59
5.2.1 Ο αναρχισμός στην αρχαιότητα 59
5.2.2 Οι κλασικές αναρχικές θεωρίες 60
5.2.2.1 Ο ιδεολογικός αναρχισμός 60
5.2.2.2 Ο θρησκευτικός αναρχισμός 63
5.2.2.3 Οι οιονεί αναρχικές θεωρίες 65
5.3 Η μαρξιστική θεωρία για το κράτος 66
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6
ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
6.1 Η έννοια των οργάνων του κράτους 71
6.2 Η νομική φύση των οργάνων του κράτους 72
6.3 Οι διακρίσεις των οργάνων του κράτους 72
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7
ΤΟ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑ
7.1 Τα μοναρχικά πολιτεύματα 75
7.2 Τα ολιγαρχικά πολιτεύματα 76
7.3 Τα δημοκρατικά πολιτεύματα 77
7.3.1 Τα δημοκρατικά πολιτεύματα γενικά 77
7.3.2 Το κοινοβουλευτικό πολίτευμα 78
7.3.3 Το προεδρικό σύστημα 79
7.3.4 Το ημιπροεδρικό σύστημα 81
7.3.5 Το σύστημα της κυβερνώσας Βουλής ή σύστημα της συνέλευσης 81
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8
ΜΟΡΦΕΣ ΚΡΑΤΩΝ
8.1 Το ενιαίο κράτος 86
8.2 Το ομοσπονδιακό κράτος 86
8.3 Η sui generis υπερκρατική μορφή της Ευρωπαϊκής Ένωσης 88
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9
ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ
9.1 Το συγκεντρωτικό σύστημα 91
9.2 Το αποκεντρωτικό σύστημα 91
9.3 Το αποσυγκεντρωτικό σύστημα 92
9.3.1 Το ομοσπονδιακό σύστημα 92
9.3.2 Η περιφερειακή αυτονομία 93
9.3.3 Η αυτοδιοίκηση 94
9.3.3.1 Η έννοια της αυτοδιοίκησης 94
9.3.3.2 Η τοπική αυτοδιοίκηση 95
9.3.3.3 Η ειδική αυτοδιοίκηση 97
Β΄ ΜΕΡΟΣ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΤΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 103
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2
ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΚΑΙ Η ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΕΞΟΥΣΙΑ
2.1 Η έννοια του συντάγματος 105
2.1.1 Σύνταγμα υπό ουσιαστική και υπό τυπική έννοια 105
2.1.2 Γραπτό και άγραφο ή εθιμικό Σύνταγμα 106
2.1.3 Αυστηρό και ήπιο Σύνταγμα 107
2.2 Η συντακτική εξουσία 108
2.2.1 Η πρωτογενής συντακτική εξουσία 108
2.2.2 Η αναθεωρητική συντακτική εξουσία 109
2.2.3 Η αναθεώρηση του ελληνικού Συντάγματος 109
2.3 Συστήματα ψηφίσεως των συνταγμάτων 115
2.3.1 Συστήματα ψηφίσεως των δημοκρατικών συνταγμάτων 115
2.3.2 Συστήματα ψηφίσεως των αυταρχικών συνταγμάτων 115
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3
Η ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΕΟΤΕΡΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
3.1 Τα προεπαναστατικά Συντάγματα 117
3.1.1 Το σχέδιο Συντάγματος του Ρήγα Φεραίου 117
3.1.2 Η Ελληνική Νομαρχία 118
3.2 Τα επαναστατικά Συντάγματα 119
3.2.1 Τα τοπικά Συντάγματα 119
3.2.2 Το Σύνταγμα της Επιδαύρου 119
3.2.3 Το Σύνταγμα του Άστρους 120
3.2.4 Το Σύνταγμα της Τροιζήνας 121
3.2.5 Το Ηγεμονικό Σύνταγμα 122
3.3 Η διακυβέρνηση του Όθωνα 123
3.3.1 Η απόλυτη μοναρχία (1832-1843) 123
3.3.2 Η συνταγματική μοναρχία 1844-1862 124
3.4 Η βασιλευόμενη δημοκρατία 126
3.4.1 Η Α΄ περίοδος της βασιλευομένης δημοκρατίας (1864-1909) 126
3.4.2 Η Β΄ περίοδος της βασιλευομένης δημοκρατίας (1909-1920) 127
3.4.2.1 Το κίνημα στο Γουδί και η αναθεώρηση του Συντάγματος το 1911 127
3.4.2.2 Οι συνταγματικές εκτροπές 1915-1920 128
3.4.3 Η Γ΄ περίοδος της βασιλευομένης δημοκρατίας (1920-1922) 130
3.5 Η Β΄ Ελληνική Δημοκρατία 132
3.5.1 Το Σύνταγμα του 1925 και η δικτατορία Πάγκαλου 132
3.5.2 Το Σύνταγμα του 1927 133
3.6 Η κληρονομική βασιλεία κατά την περίοδο 1935-1952 135
3.6.1 Η παλινόρθωση της βασιλείας και η δικτατορία Ι. Μεταξά 135
3.6.2 Οι συνταγματικές εξελίξεις της περιόδου 1944-1952 136
3.6.3 Το Σύνταγμα του 1952 139
3.6.4 Η λειτουργία του Συντάγματος του 1952 και οι συνταγματικές εκτροπές έως το 1967 139
3.6.5 Η δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967 και η αποκατάσταση της δημοκρατίας το 1974 142
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
ΟΙ ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
4.1 Το τυπικό Σύνταγμα της Ελλάδας 145
4.1.1 Το Σύνταγμα του 1975 145
4.1.2 Η αναθεώρηση του 1986 147
4.1.3 Η αναθεώρηση του 2001 και του 2008 148
4.1.4 Η αναθεώρηση του 2019 149
4.1.5 Τα Ψηφίσματα 152
4.1.6 Οι Συντακτικές Πράξεις 152
4.1.7 Οι νόμοι αυξημένης τυπικής ισχύος 156
4.2 Το συνταγματικό έθιμο 157
4.2.1 Η έννοια του εθίμου 157
4.2.2 Το συνταγματικό έθιμο στο ελληνικό Συνταγματικό Δίκαιο 157
4.3 Το Διεθνές Δίκαιο 158
4.3.1 Η σχέση μεταξύ του διεθνούς και του συνταγματικού δικαίου 158
4.3.2 Η θέση του διεθνούς δικαίου στην ελληνική έννομη τάξη 159
4.3.2.1 Οι κανόνες του διεθνούς δικαίου με συνταγματική ισχύ 159
4.3.2.2 Οι κανόνες του διεθνούς δικαίου με υπερνομοθετική ισχύ 161
4.4 Το Ευρωπαϊκό Δίκαιο 164
4.4.1 Το Ευρωπαϊκό δίκαιο γενικά 164
4.4.2 Το Ευρωπαϊκό δίκαιο ως πηγή του ελληνικού Συνταγματικού δικαίου 165
4.5 Οι τυπικοί νόμοι 166
4.5.1 Η έννοια του νόμου 166
4.5.1.1 Η έναρξη της ισχύος των νόμων 166
4.5.1.2 Η αναδρομικότητα των νόμων 167
4.5.1.3 Η λήξη της ισχύος των νόμων 169
4.5.2 Οι εκτελεστικοί νόμοι ως πηγή του ελληνικού Συνταγματικού δικαίου 170
4.6 Ο Κανονισμός της Βουλής 173
4.7 Η νομολογία ως πηγή του ελληνικού Συνταγματικού δικαίου 174
Γ΄ ΜΕΡΟΣ
Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ Η ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΤΟ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ
1.1 Οι οργανωτικές βάσεις του πολιτεύματος 179
1.2 Η δημοκρατική μορφή 179
1.2.1 Η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας 180
1.2.2 Η ποινική δίωξη του σφετερισμού της λαϊκής κυριαρχίας 181
1.3 Η αντιπροσωπευτική μορφή 182
1.4 Το κοινοβουλευτικό σύστημα 184
1.4.1 Η έννοια του κοινοβουλευτικού συστήματος 184
1.4.2 Η συνταγματική κατοχύρωση του κοινοβουλευτικού συστήματος 185
1.4.3 Πολυκομματισμός και πολιτικά κόμματα 186
1.4.3.1 Το πολυκομματικό σύστημα 186
1.4.3.2 Η έννοια του πολιτικού κόμματος 187
1.4.3.3 Η συνταγματική κατοχύρωση των πολιτικών κομμάτων 188
1.5 Η προεδρευόμενη μορφή 192
1.6 Η δικαιοκρατούμενη μορφή 193
1.6.1 Η έννοια του κράτους δικαίου 193
1.6.2 Η αρχή της διάκρισης των λειτουργιών 195
1.7 Η κοινωνική μορφή 197
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2
ΤΟ ΕΚΛΟΓΙΚΟ ΣΩΜΑ
2.1 Η σύνθεση του Εκλογικού Σώματος 199
2.2 Η νομική φύση του εκλογικού δικαιώματος 201
2.3 Τα εκλογικά συστήματα 202
2.3.1 Τα πλειοψηφικά εκλογικά συστήματα 202
2.3.2 Τα αναλογικά εκλογικά συστήματα 204
2.3.3 Τα μικτά εκλογικά συστήματα 205
2.3.3.1 Το σύστημα της ενισχυμένης αναλογικής 205
2.3.3.2 Το βελτιωμένο πλειοψηφικό σύστημα 206
2.3.3.3 Το εκλογικό σύστημα της Γερμανίας 206
2.4 Οι συνταγματικές εκλογικές αρχές 207
2.5 Οι αρμοδιότητες του Εκλογικού Σώματος 211
2.5.1 Η ανάδειξη της Βουλής 211
2.5.2 Η ανάδειξη των Ελλήνων αντιπροσώπων στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 212
2.5.3 Η ανάδειξη των αρχών των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης 212
2.5.4 Το δημοψήφισμα 213
2.5.4.1 Έννοια και είδη δημοψηφισμάτων 213
2.5.4.2 Οι συνταγματικές ρυθμίσεις για το δημοψήφισμα 214
2.5.5 Η νομοθετική πρωτοβουλία 218
2.5.5.1 Η συνταγματική κατοχύρωση της νομοθετικής πρωτοβουλίας 218
2.5.5.2 Η Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών 221
ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ 223
ΓΕΝΙΚΗ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Ι. ΕΛΛΗΝΙΚΗ 285
ΙΙ. ΑΛΛΟΔΑΠΗ 286
ΙΙΙ. ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ 287
